Quintilianus – Istitutio Oratora, ofwel, de opleiding tot redenaar, fragmenten

Toen de Biep meldde dat het boek was gearriveerd verwachtte ik een kloek boek mee te krijgen. Dat was dus niet het geval; ik ontving een boekje met een selectie dat is uitgegeven voordat het complete boek in vertaling verscheen. Een beetje jammer dus, maar ook wel handig want nu heb ik toch even kunnen kennismaken met Quintilianus terwijl ik de complete editie waarschijnlijk toch niet uit had gekregen.
Quintilianus (ongeveer 40 tot na 95) was de eerste bezoldigde rethoricadocent na eeuwen van traditievorming op dit vlak. Het was een heel belangrijke vaardigheid met het oog op de rechtspraak en de politiek, eigenlijk zoals dat nu nog steeds het geval is. De fragmenten uit het boekje (Inleiding, uiteenzetting van feiten, argumentatie, het gebruik van argumenten, slotwoord, verwoording, Mnemotechniek en de voordracht) hebben vooral betrekking op de rechtspraak. Goed leesbaar, boeiend.

Vertaald door Piet Gerbrandy en in 2000 uitgegeven door de historische uitgeverij te Groningen.

Marcus Aurelius – Overpeinzingen

De keizer uit de tweede eeuw, een paar na Hadrianus, had naast de keizerlijke beslommeringen ook nog tijd om wat filosofische bespiegelingen op papier te zetten. Het resultaat is een bundeling in twaalf ‘boeken’ van wijsheid in de lijn van Plato en Seneca alleen nu niet in een dialoogvorm of een doorgaand betoog, maar in de vorm van korte opmerkingen, soms niet meer dan een zin, soms een halve pagina lang.
De nadruk ligt dan op een wijs en verstandig, een rechtvaardig leven in overeenstemming met de Natuur en de goden. Ik heb het idee dat die twee wat in elkaar overlopen. Leven in het heden, niet bang zijn voor de dood, daar is geen reden voor, zorgvuldig, in overeenstemming met de rede; aandachtig leven in de gemeenschap, je niet laten gek maken door het bezit of het kunnen van mensen om je heen. Heel modern allemaal als je het zo op een rijtje ziet staan.

De half uit elkaar hangende pocket die ik nu bijna uit heb is uitgegeven bij De Driehoek in Amsterdam; zonder jaartal of vertaler te vermelden staat er: Copyright en vertaling: Stichting School voor filosofie/Amsterdam. Bij nader inzien een instituut dat zich niet beperkt tot de westerse filosofie.

Fik Meijer – Macht zonder grenzen; Rome en zijn imperium

Een heel toegankelijk overzicht van de geschiedenis van Rome tot de ondergang in de vijfde eeuw met daarmee de overgang naar de middeleeuwen. De tijd van de koningen wordt kort aangestipt en dan begint het met de Republiek, de eerste groei, Samnitische en Punische oorlogen, onrust en dictators, verdere veroveringen en uitbreidingen van het rijk. De ontwikkeling van en de organisatie van het leger krijgen aandacht en natuurlijk de godsdienst en de fascinatie voor de griekse cultuur.
Dan volgt de ondergang van de Republiek en de overgang naar een systeem van een Caesar die samen met de senaat en een tweetal consuls – een overblijfsel uit de tijd van de Republiek – het rijk bestuurt.
Het gaat in redelijk tempo langs de vaak dubieuze keizers die enorme legers op de been moesten brengen en houden om het rijk uit te breiden of in ieder geval te beschermen tegen invallen.
Natuurlijk is er aandacht voor het ontstaan van een joodse secte waaruit de Christelijke kerk zou voortkomen met als belangrijk scharniermoment het Keizerschap van Constantijn. Enfin, dat was natuurlijk al wel wat bekend.
De teloorgang van het rijk is wat mij betreft net zo boeiend of boeiender dan de opbouw. Opmerkelijk zijn dan vooral de foto’s waarin al zichtbaar wordt dat de kunst verandert. Kón men geen beelden meer maken als tijdens de start van de keizertijd (p. 314 en 349)? Of koos men een andere weg?

Het aardige aan dit boek is de leesbaarheid en het feit dat er door citaten heel wat stemmen van toen aan het woord komen.

De geschiedenis van de hermeneutiek van Arie

Ofwel een historische inleiding in de bijbelse hermeneutiek. En dat was dan wel weer eens andere koek hoewel natuurlijk niet geheel onbekend. Vanaf de joodse hermeneutiek, de regels van Hillel via de vroege kerk en kerkvaders – veel allegorie – richting Augustinus en dan verder door de middeleeuwen – viervoudige regel en interessante overige opmerkingen – en via Thomas richting de Renaissance en de Reformatie. Dan gaat het al snel richting de Verlichting en eindigt dit eerste deel bij Schleiermacher. Een heel leesbaar overzicht met toch veel details en bijzonder informatieve noten. De noot van het jaar was wat mij betreft die waarin pratend over Calvijn in kort bestek de ‘New perspective on Paul’ werd besproken (blz. 291).
Vanmiddag was er op de VU een bespreking en verdediging waarbij details aan de orde kwamen over Augustinus, Calvijn en Schleiermacher en waarbij Arie in heel andere bewoordingen aan de tand werd gevoeld over de grond onder zijn voeten…

VU University Press, Amsterdam 2009

Tacitus – Historiën

Alweer een kloek boek van Tacitus. Nu over de roerige periode na de dood van Nero waarin het Romeinse rijk een opeenvolging kende van keizers en waarin door het uitblijven van een helder bestuur de onrust enorm was. Eerst was daar Galba, toen Otho, vervolgens Vitellius en ten slotte Vespasianus. Ondertussen was daar de opstand der Batavieren met Civilis en wordt ook de strijd tegen de Joden beschreven. Tacitus laat zich overigens kennen als een antisemiet avant la lettre. Vanaf onderaan blz. 309 begint Tacitus met wat achtergronden over de Joden die volgens zijn bronnen afkomstig waren van Kreta…
Ondertussen zullen er wel jaren en jaren beschreven zijn. Nee hoor, het boek begint in 69 en eindigt in 70.

Het boek staat boordevol grote en kleine politiek en intriges, beschrijvingen en wijsheden. Ik las het in de pocketeditie van Pandora (1995); de vierde druk van de vertaling van Meijer die eerder was uitgegeven in de Ambo-Klassiek reeks (1991).

Paradise Now – Hany Abu-Assad

Een speelfilm uit 2005 spelend in de bezette gebieden waar twee vrienden besluiten mee te doen aan een zelfmoordaanslag in Tel Aviv. Dat gaat niet helemaal goed en onder invloeld van een jonge vrouw, wel arabisch maar uit een heel ander milieu met een heel andere kijk op oplossingen voor het conflict met Israël, maken ze verschillende keuzen die pas laat openbaar worden. Wanneer ze opnieuw op pad zijn en zijn afgezet in Tel Aviv besluit de één om terug te gaan en te zoeken naar die andere mogelijkheden om iets aan het conflict te doen. De andere gaat toch verder en zo zien we hem in een bus zitten met militairen en burgers terwijl de camera meer en meer inzoemt op zijn gezicht. Daarna wordt het beeld wit en vervolgens zwart en is de film ten einde.
Eigenlijk een eenvoudige film zonder muziek, zonder veel franje waarmee een aantal problemen wel overtuigend wordt neergezet.

Karen Armstrong

Ooit de pocketeditie van ‘Een geschiedenis van God’ deels gelezen. Dat had iets van een combinatie van de geschiedenis van gelovigheid en godsdienstgeschiedenis. Daarna ben ik ook eens snel door ‘De strijd om God’ (of zo) gegaan en nu lag er in de biep het pas uitgekomen boek, ik heb de recensie recent gelezen, ‘De kwestie God, de toekomst van religie’. Daarin komt veel terug van wat ik in eerder genoemde boeken tegenkwam, maar het lijkt meer geëngageerd dan het eerste boek. Hoe moeten we verder met geloven in deze wereld? Dat is de vraag die er achter zit. Die wordt beantwoord door enorme rondgang door de geschiedenis van gelovigheid en denken van grotten in Frankrijk, Socrates, Philo, en Augustinus via Dionysius de Areopagiet en de monniken naar Eckhart en overige mystici. Via de Scholatici door de reformatie richting de verlichting en via Kant, Hegel en Marx gaat het dan richting Nietsche en Freud. En dan komt het fundamentalisme in de verschillende godsdiensten aan de orde met daaraan vast het moderne atheïsme. Via ‘God is dood’ komen we dan bij het postmodernisme en de constatering dat religie niet in de hoek van denken maar van doen en creativiteit zit, dat we een praktijk kunnen hebben lijkend op die mystici en anderen waarbij de nadruk ligt op de Gouden Regel, op compassie, op gedrag waardoor je buiten je normale menselijkheid treedt en misschien wel dichtbij het onkenbare Goddelijke komt…

Wat moet je ermee? Het is een heel open boek, en heel erg informatief. Toch wel sturend, op een heel prettige manier stimulerend om mee te gaan in haar beweging van compassie.

Het boek is vertaald door van Paassen, van der Werf en Witteveen en recent -2009- in Amsterdam uitgegeven bij De Bezige Bij.

Cicero

De conservatieve staatsman, schrijver, filosoof mag natuurlijk niet ontbreken in dit romeinenproject. Om te beginnen heb ik ‘Over de ouderdom’ gelezen; een gesprek tussen Cato en twee jongeren die nauwelijk aan bod komen. Cicero verplaatst het decor dus zo’n hondert jaar terug in de tijd en behandelt al converserend en puttend uit de Griekse en Romeinse geschiedenis de volgende deelvragen: ‘Maar ter zake. Wanneer ik mijn gedachten erover laat gaan, zie ik vier argumenten waarom men de ouderdom ongelukkig kan vinden. Ten eerste dat zij het verrichten van je normale werk onmogelijk maakt. Ten tweede dat zij het lichaam verzwakt. Het derde argument is dat de ouderdom je van bijna alle genoegens van het leven berooft. En het vierde dat zij niet ver verwijderd meer is van de dood. Laten wij nu eens stuk voor stuk al deze argumenten onderzoeken in hoeverre ze van belang en juist zijn. Akkoord?’
De behandeling die dan volgt put uit vele bronnen waaronder Plato en is zeker niet droevig of hopeloos.
Bovenendien, zoals ook wel blijkt uit het korte citaat is het prima leesbaar. Goed vertaalwerk dus van W.A.M. Peters en Amob/Kritak (Leuven/Amsterdam 1999).

Hamlet – Film door Zeffirelli – 1990

Als voorschot op het Shakespeare-project dat er eens aan gaat komen hebben we de film gezien terwijl ik het toneelstuk ook ooit zag in de schouwburg van Utrecht. Toch was het verhaal wat weggezakt. Hamlets vader is listig vermoord door zijn door zijn oom die vervolgens met zijn moeder trouwt. De geest van zijn vader verschijnt en vertelt dit aan Hamlet die verliefd is op Ophelia.
Als er toneelspelers arriveren laat Hamlet ze een stuk spelen waarin eenzelfde soort moord wordt begaan en waardoor de Koning-oom helemaal van streek raakt. In gesprek met zijn moeder doorsteekt Hamlet de vader van Ophelia en Laertes, de staatsraad, wanneer hij achter een gobelin staat af te luisteren en zich niet meer kan inhouden.
Hamlet wordt met begeleiders naar Engeland gestuurd. Die begeleiders hebben verzegelde brieven waarin staat dat Hamlet gedood moet worden en Hamlet verwisselt ze voor brieven waarin staat dat zij gedood moeten worden. Zo gebeurt het.
Ondertussen is Ophelia gek geworden van de dood van haar vader en verdrinkt ze uiteindelijk. Hamlet keert net terug als buiten het kasteel de begrafenis plaatsvindt. Laertes, die naar Wittenberg was om te studeren, daagt hem uit voor een duel waarbij Hamlet vergiftigt moet worden door het gif aan zijn zwaard en dat in een beker. Dit op initiatief van de oom.
Tijdens het duel sterft de moeder omdat zij uit die beker drinkt, de oom omdat Hamlet de list doorheeft, Laertes omdat ook hij wordt getroffen met het giftige zwaard en Hamlet omdat hij al eerder was getroffen door het giftige zwaard.

Het lijkt erop dat er veel van de Shakespeare-tekst in de film overeind is gebleven en dat is maar goed ook want dat maakt het wel heel bijzonder en maakt ook dat het eigenlijk een toneelstuk blijft. Het is die tekst die de hele film op een hoger niveau tilt, niet de plot of de beelden die overigens wel heel mooi zijn met zo’n oeroud kasteel aan de kust.

Plinius – De Wereld; Naturalis historia

Een kloek boek van bijna 900 pagina’s en dan te bedenken dat het een selectie is. Plinius was in de tweede helft van de eerste eeuw als een bezetene kennis gaan verzamelen om een soort encyclopedisch werk na te laten. Dat is redelijk gelukt. Een greep uit de onderwerpen:
Kosmologie, geografie, antropologie, zoölogie, botanica, geneeskunde, delfstoffen, kunst, de wereld. Dat levert dan zonderlinge, maar uiterst serieuze verhandelingen op die vaak veraf staan van onze huidige kennis – soms ook niet. Tussendoor laat Plinius wat los over zijn tijd en wat hij daar zelf van vindt. Al met al kostelijk om te lezen hoewel niet bij uitstek iets om van voor tot achter door te lezen als een roman.
Het werk is vertaald door Joost van Gelder, Mark Nieuwenhuis en Ton Peters en in 2005 in Amsterdam uitgegeven door Athenaeum – Polak & Van Gennep.